Αρωματολογία: πώς το άρωμα αλλάζει τη διάθεση σε 10 δευτερόλεπτα
Τα βιβλία αρωματοθεραπείας της δεκαετίας του 1980 ισχυρίζονται ότι η λεβάντα «θεραπεύει την αϋπνία» και η βανίλια «διαλύει την κατάθλιψη». Οι επιστημονικές μελέτες της ίδιας περιόδου λένε κάτι διαφορετικό: κατά την ελεγχόμενη εισπνοή αιθέριου ελαίου λεβάντας καταγράφηκε μείωση του καρδιακού ρυθμού και της αρτηριακής πίεσης και αυξημένη δραστηριότητα άλφα στο ΗΕΓ, δηλαδή ενδείξεις μειωμένης ενεργοποίησης του αυτόνομου νευρικού συστήματος. Ορισμένες εργασίες παρατήρησαν επιπλέον μείωση των δεικτών στρες στο σάλιο. Δύο προτάσεις για το ίδιο άρωμα. Δύο εντελώς διαφορετικοί κόσμοι. Η αρωματολογία, επιστήμη που γεννήθηκε το 1982, προσπαθεί από την αρχή να κρατήσει καθαρή τη διαφορά μεταξύ τους. Θα δείξουμε γιατί δεν πρόκειται για ακαδημαϊκή λογομαχία, αλλά για πρακτικό οδηγό για όποιον ανάβει ένα κερί και θέλει να ξέρει τι μπορεί ρεαλιστικά να περιμένει. Η όσφρηση φτάνει στην αμυγδαλή μέσω μόλις δύο συνάψεων και, ως η μοναδική αίσθηση, παρακάμπτει τον θάλαμο, τον σταθμό από τον οποίο περνούν οι άλλες αισθήσεις· γι' αυτό η συναισθηματική αντίδραση συμβαίνει προτού προλάβετε να ονοματίσετε το αίσθημα.
Η λέξη που οι άνθρωποι μπερδεύουν, αλλά η επιστήμη όχι
Οι λέξεις αρωματολογία και αρωματοθεραπεία ηχούν παρόμοια. Έχουν κοινές ρίζες (το ελληνικό άρωμα και είτε το χολή με την έννοια της διάθεσης/ψυχής, είτε το θεραπεία ως ίαση) και σε αγγλικά κείμενα ενίοτε ανακατεύονται. Στην πράξη όμως πρόκειται για δύο διαφορετικές προσεγγίσεις του ίδιου θέματος.
Η αρωματοθεραπεία είναι παλαιότερη. Χρονολογείται στη δεκαετία του 1920 και στον Γάλλο χημικό René-Maurice Gattefossé αποδίδεται ο ίδιος ο όρος. Αρχικά επρόκειτο για εφαρμογή αιθέριων ελαίων στο δέρμα ή για εισπνοή με θεραπευτικούς στόχους. Ο Δεύτερος Παγκόσμιος Πόλεμος και οι μεταπολεμικές δεκαετίες την έκαναν δημοφιλή στη φυσικοπαθητική και στην εναλλακτική ιατρική. Οι περισσότεροι ισχυρισμοί της όμως δεν πέρασαν ποτέ από αξιολόγηση ομοτίμων (peer review). Η βιβλιογραφία της υπόσχεται συνήθως θεραπεία συγκεκριμένων ασθενειών (αγχώδους διαταραχής, κατάθλιψης, αϋπνίας) με βάση ανεκδοτολογικές παρατηρήσεις μεμονωμένων θεραπευτών.
Η αρωματολογία είναι κατά εξήντα χρόνια νεότερη. Γεννήθηκε το 1982 στη Νέα Υόρκη, όταν η Αμερικανίδα αναλύτρια αρωμάτων Annette Green ίδρυσε στο πλαίσιο του Fragrance Foundation έναν οργανισμό με το όνομα Sense of Smell Institute (πρώην Olfactory Research Fund). Ο στόχος ήταν συγκεκριμένος: να παρέχει κλινικά ελέγξιμα δεδομένα για το πώς τα αρώματα αλλάζουν τη διάθεση, την απόδοση και τις βλαστικές λειτουργίες. Όχι να θεραπεύσει. Να παρατηρήσει, να μετρήσει, να δημοσιεύσει σε αξιολογημένα περιοδικά. Η ρίζα στο όνομα της επιστήμης παραπέμπει στη διάθεση και στην εσωτερική κατάσταση (το ελληνικό χολή), όχι στη θεραπεία.
Η διαφορά συνοψίζεται σε μία μόνο πρόταση. Η αρωματοθεραπεία λέει: «Η λεβάντα ηρεμεί, επειδή το είδαμε σε εμάς και στους πελάτες μας.» Η αρωματολογία λέει: «Κατά την εισπνοή λιναλοόλης σε τυφλή ελεγχόμενη μελέτη παρατηρήθηκε μετατόπιση των δεικτών στρες, κάτι που υποδηλώνει ότι το άρωμα μπορεί να επηρεάσει ήπια τη σωματική αντίδραση στο στρες, πάντα όμως μόνο ως συμπλήρωμα στην ξεκούραση.» Ακριβώς αυτή η μετατόπιση στη διατύπωση κάνει την αρωματολογία επιστήμη που μπορεί να αντέξει μπροστά σε έναν κριτή επιστημονικού περιοδικού.
Γιατί η όσφρηση δρα ταχύτερα από τις άλλες αισθήσεις
Η ανατομία της οσφρητικής οδού είναι μοναδική ανάμεσα στις πέντε αισθήσεις. Οι υποδοχείς στον ρινικό βλεννογόνο ανιχνεύουν τα αρωματικά μόρια, το σήμα ταξιδεύει μέσω του οσφρητικού νεύρου στον οσφρητικό βολβό (bulbus olfactorius) και από εκεί κατευθείαν στην αμυγδαλή. Αρκούν μόλις δύο συνάψεις και η όσφρηση είναι η μοναδική αίσθηση που παρακάμπτει εντελώς τον θάλαμο, τον κύριο σταθμό διασύνδεσης του εγκεφάλου· δεν έχει ούτε το φίλτρο του προμετωπιαίου φλοιού. Για σύγκριση: το οπτικό σήμα ταξιδεύει από τον αμφιβληστροειδή μέσω του οπτικού νεύρου, του οπτικού χιάσματος, του πλάγιου γονατώδους πυρήνα του θαλάμου και μόνο μετά στον πρωτογενή οπτικό φλοιό, δηλαδή μέσα από περισσότερες συνάψεις και πάντα μέσω του θαλάμου. Η ακοή ακολουθεί παρόμοια διαδρομή μέσω του κοχλιακού νεύρου και των κάτω διδυμίων, επίσης μέσω του θαλάμου.
Η αμυγδαλή είναι το κέντρο επεξεργασίας των συναισθημάτων. Ο ιππόκαμπος, ακριβώς δίπλα, αποθηκεύει τις μνήμες με το πλαίσιό τους. Ο υποθάλαμος ρυθμίζει το αυτόνομο νευρικό σύστημα και την έκκριση ορμονών, μεταξύ αυτών και της κορτιζόλης. Και οι τρεις δομές αποτελούν τον πυρήνα του μεταιχμιακού συστήματος και οι τρεις βρίσκονται σε άμεση επαφή με τον οσφρητικό βολβό. Αυτός είναι ο λόγος που μερικές φορές αρκεί μια πνοή αρώματος από την παιδική ηλικία και επιστρέφετε αμέσως στην κουζίνα της γιαγιάς. Η ανάμνηση ήρθε προτού συνειδητοποιήσετε το ίδιο το άρωμα. Το φαινόμενο το ονομάτισε ο Γάλλος συγγραφέας Marcel Proust· η βιβλιογραφία το αποκαλεί σήμερα φαινόμενο Προυστ.
Από αυτό το ανατομικό δεδομένο προκύπτει ένα πρακτικό συμπέρασμα. Αν θέλετε να εργαστείτε με τη διάθεση μέσω των αισθήσεων, η όσφρηση είναι ένα εξαιρετικά άμεσο κανάλι προς τα συναισθήματα. Το πλεονέκτημά της δεν είναι η ταχύτητα, αλλά η ανατομική αμεσότητα: η συνειδητή ονοματοθεσία μιας οσμής είναι αντιθέτως πιο αργή απ' ό,τι στις άλλες αισθήσεις (της τάξης των 800 έως 1200 ms), όμως η συναισθηματική και φυσιολογική αντίδραση μέσω της αμυγδαλής συμβαίνει ακόμη νωρίτερα, επειδή το σήμα δεν περνά ούτε από τον θάλαμο ούτε από τη συνειδητή επεξεργασία. Έτσι η όσφρηση μπορεί να εκκινήσει μια φυσιολογική αντίδραση (αλλαγή καρδιακού ρυθμού, αγωγιμότητας του δέρματος και εγκεφαλικών κυμάτων) μέσα στα πρώτα δευτερόλεπτα από την εισπνοή. Ακριβώς γι' αυτό η αρωματολογία ήταν εξαρχής ενδιαφέρουσα για τους ερευνητές του στρες, του ύπνου και της γνωστικής απόδοσης.
Η αρωματολογία ως επιστήμη: οι κανόνες που έθεσε στον εαυτό της
Όταν η Annette Green και η ομάδα της ονομάτισαν την επιστήμη το 1982, καθόρισαν και τα όριά της. Στα έγγραφα του Sense of Smell Institute της πρώτης δεκαετίας επαναλαμβάνεται το ίδιο πλαίσιο. Η αρωματολογία εξετάζει:
- τις αλλαγές της συναισθηματικής κατάστασης μετά την έκθεση σε συγκεκριμένο άρωμα (αυτοαξιολόγηση συν τυποποιημένα ερωτηματολόγια όπως τα POMS, STAI),
- φυσιολογικούς δείκτες: κορτιζόλη στο σάλιο ή στο πλάσμα, αρτηριακή πίεση, καρδιακό ρυθμό, μεταβλητότητα καρδιακού ρυθμού, δραστηριότητα ΗΕΓ (κύματα άλφα, βήτα, θήτα),
- τη γνωστική απόδοση και την προσοχή (χρόνοι αντίδρασης, τεστ μνήμης),
- βλαστικές αντιδράσεις (συμπαθητικό vs παρασυμπαθητικό, γαλβανική απόκριση του δέρματος).
Τι δεν εξετάζει η αρωματολογία: τη θεραπεία. Μπορεί να περιγράψει τα αρώματα, να μετρήσει την επίδρασή τους στη διάθεση και στο σώμα, αλλά δεν υπόσχεται ότι θα θεραπεύσουν κάτι. Αυτό είναι ακριβώς το όριο που η αρωματοθεραπεία ιστορικά δεν τήρησε και που η αρωματολογία φύλαξε από την αρχή.
Το 1986 κυκλοφόρησε η πρώτη ολοκληρωμένη δημοσίευση του οργανισμού για τις συναισθηματικές επιδράσεις των αρωμάτων. Έκτοτε έφτασαν σε αξιολογημένα περιοδικά αρκετές εκατοντάδες μελέτες. Πολλές είναι μικρές (20-60 υποκείμενα), με σύντομο χρονικό ορίζοντα, ορισμένες έχουν μεθοδολογικές αδυναμίες. Σημαντικό όμως είναι κάτι άλλο: δημοσιεύονται, κρίνονται, αναπαράγονται. Τα βιβλία αρωματοθεραπείας από την ίδια περίοδο, τα μέσα της δεκαετίας του 1980, κατά κανόνα επαναλάμβαναν το ίδιο αποδεκτό αντίγραφο χωρίς νέο πείραμα.
Sayorwan 2012: το πείραμα που αναφέρεται περισσότερο
Αν υπάρχει μία μελέτη που έγινε σημείο αναφοράς για την αρωματολογία της λεβάντας, αυτή είναι η τυχαιοποιημένη ελεγχόμενη μελέτη της ομάδας του Winai Sayorwan, του 2012, στο Journal of the Medical Association of Thailand. Θα υπενθυμίσουμε τις ακριβείς παραμέτρους, γιατί είναι ακριβώς ο τύπος αριθμών που χάνονται στο μάρκετινγκ.
Σχεδιασμός του πειράματος: 20 υγιείς ενήλικες, μέσης ηλικίας περίπου 30 ετών, χωρίς διαγνωσμένες διαταραχές διάθεσης. Πριν από το πείραμα, διάστημα χωρίς καφέ, αλκοόλ και αρωματισμένα προϊόντα. Τα υποκείμενα κάθονταν ήρεμα σε δωμάτιο με ουδέτερη θερμοκρασία και υγρασία. Με τυχαιοποιημένη σειρά πέρασαν από δύο συνθήκες. Πρώτον, την ελεγκτική: εισπνοή αποσταγμένου νερού ενώ μετρούσαν ΗΕΓ, καρδιακό ρυθμό, αρτηριακή πίεση, αναπνευστικό ρυθμό, θερμοκρασία δέρματος και αυτοαξιολόγηση διάθεσης (Affect Grid). Δεύτερον, την πειραματική: εισπνοή 100% καθαρού αιθέριου ελαίου λεβάντας με το ίδιο πρωτόκολλο.
Τα αποτελέσματα ήταν αναπαραγώγιμα σε επαναλαμβανόμενες μετρήσεις και στατιστικά σημαντικά. Τα υποκείμενα στη συνθήκη της λεβάντας ανέφεραν υψηλότερο επίπεδο χαλάρωσης. Το ΗΕΓ έδειξε αυξημένη δραστηριότητα τόσο των κυμάτων άλφα όσο και των θήτα (μοτίβο που συνδέεται με τη χαλάρωση σε κατάσταση εγρήγορσης). Ταυτόχρονα μειώθηκαν ο καρδιακός ρυθμός, η αρτηριακή πίεση και η θερμοκρασία του δέρματος, κάτι που οι συγγραφείς ερμηνεύουν ως μειωμένη δραστηριότητα του συμπαθητικού, δηλαδή ως μετατόπιση του αυτόνομου συστήματος προς την ηρεμία.
Μια δεύτερη μελέτη από το ίδιο πεδίο, η Toda και Morimoto 2008 στο Archives of Oral Biology, μέτρησε τους δείκτες στρες στο σάλιο μετά από σύντομη ψυχική επιβάρυνση και κατέγραψε σημαντική μείωση της χρωμογρανίνης Α (ευαίσθητος δείκτης ενεργοποίησης του συμπαθητικού) στην ομάδα που εκτέθηκε στο άρωμα λεβάντας· για την κορτιζόλη δεν παρατήρησε σαφή σημαντική επίδραση. Η τρίτη, η Koulivand 2013, είναι συστηματική ανασκόπηση πάνω από τριάντα ανεξάρτητων μελετών και αναφέρει ότι η εισπνοή λιναλοόλης ή αιθέριου ελαίου λεβάντας μετατοπίζει τους φυσιολογικούς δείκτες στρες και την αυτόνομη ισορροπία προς την ηρεμία, αν και οι επιμέρους μελέτες διαφέρουν στην ισχύ και στον τύπο της επίδρασης.
Αυτή είναι η επιστήμη. Όχι «η λεβάντα διαλύει το στρες». Μόνο «κατά την εισπνοή αιθέριου ελαίου λεβάντας σε ελεγχόμενες συνθήκες μειώθηκαν ο καρδιακός ρυθμός και η αρτηριακή πίεση και αυξήθηκε η δραστηριότητα άλφα στο ΗΕΓ, κάτι που υποδηλώνει μειωμένη ενεργοποίηση του αυτόνομου συστήματος». Η διαφορά ανάμεσα σε αυτές τις δύο διατυπώσεις είναι ακριβώς αυτό που κάνει την αρωματολογία επιστήμη.
Λεβάντα (λιναλοόλη): το καλύτερα τεκμηριωμένο αρωματικό μόριο
Η λιναλοόλη είναι η κύρια τερπενική αλκοόλη που δίνει στη λεβάντα το χαρακτηριστικό της άρωμα. Βρίσκεται επίσης στον βασιλικό, στον κορίανδρο, στο περγαμόντο και σε ορισμένες ορχιδέες, αλλά το αιθέριο έλαιο λεβάντας περιέχει τυπικά 25 έως 45 % λιναλοόλη και 20 έως 45 % οξικό λιναλύλιο, κάτι που το καθιστά την πιο τυποποιημένη πηγή για έρευνα. Γι' αυτόν τον λόγο η λιναλοόλη είναι το μόριο για το οποίο έχουμε τα περισσότερα δεδομένα.
Ο μηχανισμός δράσης δεν είναι μόνο ανεκδοτολογικός. Η λιναλοόλη και ορισμένα συγγενή μονοτερπένια δρουν ως ήπιοι ρυθμιστές του υποδοχέα της σεροτονίνης του υποτύπου 5-HT1A στο μεταιχμιακό σύστημα και παράλληλα επηρεάζουν τη μετάδοση των σημάτων στην αμυγδαλή (σύμφωνα με την Herz 2009 και τη μετα-ανασκόπηση Koulivand 2013). Ακριβώς γι' αυτό σε υγιείς ανθρώπους σε ηρεμία προκαλεί ένα μετρήσιμο αίσθημα ηρεμίας. Σημαντικό όμως: αυτές οι μελέτες έγιναν σε υγιείς εθελοντές σε εργαστηριακές συνθήκες, όχι σε ανθρώπους με διάγνωση, οπότε δεν μπορούμε να συμπεράνουμε ότι το άρωμα θεραπεύει κάτι.
Τι σημαίνει αυτό στην πράξη για κάποιον που ανάβει ένα κερί λεβάντας μετά από μια μεγάλη μέρα; Οι μελέτες υποδηλώνουν ότι 20 έως 30 λεπτά εισπνοής λιναλοόλης μπορούν να επηρεάσουν το επίπεδο των ορμονών του στρες και να μετατοπίσουν την εγκεφαλική δραστηριότητα προς ένα πιο ήρεμο μοτίβο. Δεν είναι μαγικό σβήσιμο του στρες ούτε γρήγορο υποκατάστατο του ύπνου. Είναι μια μετρήσιμη, αλλά ήπια μετατόπιση προς μία κατεύθυνση· ο συνδυασμός με άλλα ήρεμα σήματα (χαμηλωμένο φως, κλειστό τηλέφωνο, τσάι, βιβλίο) ενισχύει περαιτέρω το αποτέλεσμα, επειδή ο εγκέφαλος επεξεργάζεται το πολυαισθητηριακό πλαίσιο.
Βανίλια (βανιλίνη) και το σύστημα της ντοπαμίνης
Το δεύτερο καλύτερα μελετημένο αρωματικό μόριο στην αρωματολογία είναι η βανιλίνη, η κύρια αρωματική ένωση της πραγματικής βανίλιας (Vanilla planifolia). Η βανίλια έχει στη βιβλιογραφία της αρωματολογίας ιδιαίτερη θέση: ενώ η λεβάντα ρυθμίζει κυρίως τον άξονα του στρες, η βανίλια δρα μάλλον στο ντοπαμινεργικό κύκλωμα της ανταμοιβής. Η βανιλίνη βρίσκεται σήμερα σε εκατοντάδες τρόφιμα, καλλυντικά και αρώματα· η πλειονότητα του πληθυσμού την αντιλαμβάνεται ως αναμφισβήτητα θετικό άρωμα ανεξαρτήτως πολιτισμού, κάτι αρκετά ασυνήθιστο ανάμεσα στα αρώματα.
Η βανίλια έχει στη βιβλιογραφία της αρωματολογίας σταθερά υψηλή ηδονική βαθμολογία: οι άνθρωποι την αξιολογούν υποκειμενικά ως ένα από τα πιο ευχάριστα και καταπραϋντικά αρώματα γενικά. Ακριβώς αυτό το ευχάριστο, χαλαρωτικό αίσθημα την κάνει ενδιαφέρουσα για καταστάσεις που απαιτούν χαλαρή, αλλά όχι κουρασμένη προσοχή. Εδώ δεν πρόκειται για κάποιον σκληρό αριθμό ΗΕΓ, αλλά για μια σταθερή υποκειμενική εμπειρία ευεξίας που επαναλαμβάνεται σε όλες τις μελέτες.
Παράλληλα, μελέτες απεικόνισης υποδηλώνουν ότι η βανιλίνη ενεργοποιεί τμήματα του επικλινούς πυρήνα (nucleus accumbens), βασικής δομής στο ντοπαμινεργικό κύκλωμα της ανταμοιβής. Η Rachel Herz στο βιβλίο της The Scent of Desire (2016) συνοψίζει ότι η βανίλια έχει στον πληθυσμό σταθερά την υψηλότερη βαθμολογία στα ηδονικά τεστ ευχαρίστησης των αρωμάτων, και αυτή η αντίδραση είναι πιθανότατα πολιτισμικο-βιολογική: οι λακτόνες της βανίλιας έχουν παρόμοια μοριακή δομή με τις ενώσεις στο μητρικό γάλα.
Από αυτό προκύπτει: η βανιλίνη συσχετίζεται σε μετρήσεις ΗΕΓ με χαλαρωτικό προφίλ και με ενεργοποίηση του συστήματος ανταμοιβής. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι η βανίλια «ανεβάζει τη διάθεση» στην κλινική κατάθλιψη — καμία τυχαιοποιημένη μελέτη δεν το έχει ελέγξει. Ελέγχθηκαν το ΗΕΓ και η αυτοαξιολόγηση σε υγιείς ενήλικες. Στην πράξη αυτό σημαίνει ότι το άρωμα της βανίλιας δεν δρα ως ηρεμιστικό (όπως η λιναλοόλη της λεβάντας), αλλά ως μια ήπια ανύψωση της συναισθηματικής κατάστασης σε εργασίες που απαιτούν συγκέντρωση χωρίς ένταση: ανάγνωση, γραφή, μεγαλύτερα παράθυρα εργασίας. Στη χειροποίητη παρασκευή κεριών, το γλυκο-ξυλώδες προφίλ (βανίλια, τόνκα, σανδαλόξυλο) εφαρμόζεται συχνότερα στην ήσυχη, συγκεντρωμένη εργασία απ' ό,τι οι καθαρά ρητινώδεις ή εσπεριδοειδείς συνθέσεις.
Ξύλο κέδρου (κεδρόλη) και το παρασυμπαθητικό
Το τρίτο μόριο που αξίζει να γνωρίζετε λέγεται κεδρόλη: μια σεσκιτερπενική αλκοόλη, η κύρια αρωματική ουσία του ξύλου κέδρου (Cedrus atlantica, Juniperus virginiana). Δρα διαφορετικά από τη λιναλοόλη και τη βανιλίνη: δεν πρόκειται για ρύθμιση των ορμονών του στρες ούτε για το κύκλωμα της ανταμοιβής, αλλά για άμεση επίδραση στο παρασυμπαθητικό νευρικό σύστημα.
Η πιο αναφερόμενη εργασία είναι η μελέτη Dayawansa και συνεργάτες 2003, στο Autonomic Neuroscience, με τίτλο Autonomic responses during inhalation of natural fragrance of cedrol. Η ομάδα παρακολούθησε με μετρήσεις τις αυτόνομες αντιδράσεις εθελοντών κατά την εισπνοή κεδρόλης επί 10 λεπτά. Αποτελέσματα: η παρασυμπαθητική (HF) δραστηριότητα, μετρημένη από τη μεταβλητότητα του καρδιακού ρυθμού, αυξήθηκε σημαντικά ήδη στα πρώτα λεπτά, δηλαδή το σώμα πέρασε σε κατάσταση ηρεμίας, ο καρδιακός ρυθμός μειώθηκε ελαφρά αλλά σημαντικά και η αρτηριακή πίεση παρουσίασε παρόμοια μετατόπιση προς τιμές ηρεμίας. Το συμπαθητικό, που ρυθμίζει την ενεργοποίηση και την αντίδραση στο στρες, μειώθηκε ταυτόχρονα.
Στην ταξινομία της αρωματολογίας, το ξύλο κέδρου κατατάσσεται στα λεγόμενα grounding fragrances, δηλαδή στα αρώματα που δημιουργούν ένα αίσθημα αγκύρωσης και φυσιολογικής αποσυμπίεσης. Αυτό βγάζει νόημα: το παρασυμπαθητικό είναι το σύστημα υπεύθυνο για την ηρεμία, την πέψη και την αναγέννηση, και η ενεργοποίησή του είναι προϋπόθεση για ποιοτικό βαθύ ύπνο. Οι μελέτες της ιατρικής του ύπνου δεν έχουν αποδείξει ακόμη με σαφήνεια ότι το άρωμα κέδρου βελτιώνει τον ύπνο μέσα από αντικειμενικούς πολυυπνογραφικούς δείκτες (ορισμένες εργασίες υποδηλώνουν επίδραση, άλλες όχι), αλλά η μέση οδός μέσω της παρασυμπαθητικής διέγερσης είναι βιολογικά συνεκτική.
Από αυτό προκύπτει: η κεδρόλη σε ένα βραχυπρόθεσμο πείραμα αποδεδειγμένα μετατοπίζει το σώμα προς μια ήρεμη, παρασυμπαθητική κατάσταση. Δεν προκύπτει όμως ότι ένα κερί κέδρου «θεραπεύει» την υψηλή αρτηριακή πίεση. Το πείραμα έγινε σε υγιείς εθελοντές και ήταν βραχυπρόθεσμο. Το πρακτικό μήνυμα για το βράδυ είναι πιο μετριοπαθές: οι ξυλώδεις και γήινες συνθέσεις (κέδρος, βετιβέρ, παλίσανδρος, καπνιστές νότες) ταιριάζουν στις ώρες πριν τον ύπνο περισσότερο απ' ό,τι τα φρέσκα εσπεριδοειδή ή τα βότανα.
Ο υποδοχέας 5-HT1A: γιατί το συναίσθημα έρχεται πριν από τις λέξεις
Η ανατομία εξηγεί γιατί τα αρώματα δρουν γρήγορα. Η νευροχημεία εξηγεί γιατί δρουν τόσο ισχυρά στο συναίσθημα. Βασικός παράγοντας είναι ο υποδοχέας της σεροτονίνης του υποτύπου 5-HT1A, που εκπροσωπείται άφθονα ακριβώς στις δομές του μεταιχμιακού συστήματος: στην αμυγδαλή, στον ιππόκαμπο και στους πυρήνες ραφής. Ορισμένα αρωματικά μόρια (μεταξύ αυτών η λιναλοόλη και πολλές ενώσεις από το περγαμόντο και το ylang-ylang) δρουν ως ήπιοι αλλοστερικοί ρυθμιστές ακριβώς αυτών των υποδοχέων.
Η Rachel Herz δημοσίευσε το 2009 στο International Journal of Neuroscience την εργασία Aromatherapy facts and fictions: a scientific analysis of olfactory effects. Σε αυτή την ανασκόπηση περιέγραψε τη βασική διαφορά μεταξύ της οσφρητικής και των άλλων αισθητηριακών οδών. Στην οπτική ή ακουστική διέγερση, το σήμα περνά πρώτα από τον θάλαμο και τον προμετωπιαίο φλοιό, όπου γίνεται συνειδητό και ονοματίσιμο, και μόνο τότε έρχεται η συναισθηματική αξιολόγηση. Στην οσφρητική διέγερση, το σήμα πηγαίνει πρώτα στην αμυγδαλή και ενεργοποιεί τη συναισθηματική αντίδραση, και η φλοιική ονοματοθεσία (αυτό είναι το άρωμα της λεβάντας) έρχεται μόλις με καθυστέρηση μερικών δευτερολέπτων. Η Herz το αποτύπωσε με τα λόγια: στα αρώματα αντιδρούμε προτού ξέρουμε σε τι αντιδρούμε.
Από αυτό προκύπτει μια σημαντική πρακτική συνέπεια. Η μνήμη των αρωμάτων είναι συχνά μη λεκτική. Κάποιος, με μια συγκεκριμένη ξυλώδη σύνθεση, θυμάται το γραφείο του πατέρα του, κάποιος άλλος τις διακοπές στο δάσος, και αμφότεροι βιώνουν μια συναισθηματική αντίδραση προτού μπορέσουν να πουν σε τι. Γι' αυτό η αρωματολογία χρησιμοποιείται στον σχεδιασμό χώρων ευεξίας και σταδιακά και στην υποστηρικτική θεραπεία μνήμης σε ασθενείς με άνοια (έργο Memory Lane σε πολλά ευρωπαϊκά νοσοκομεία). Δεν είναι θεραπεία της άνοιας. Είναι ένα εργαλείο που μπορεί να βοηθήσει να ανοίξει ένα συγκεκριμένο βιογραφικό παράθυρο μνήμης.
Πού σταματά η επιστήμη: τρία τίμια όρια
Το καλύτερο τεστ της σοβαρότητας μιας επιστήμης δεν είναι ο κατάλογος των επιτυχιών της, αλλά το πόσο ανοιχτά παραδέχεται τι δεν μπορεί να κάνει. Η αρωματολογία έχει αυτά τα όρια αρκετά ακριβή.
Πρώτον: τα αρώματα δεν διαγιγνώσκουν ούτε θεραπεύουν τίποτα. Κανένα άρωμα δεν δείχνει τι πραγματικά συμβαίνει σε κάποιον, και κανένα κερί δεν αντικαθιστά την εξειδικευμένη βοήθεια. Τα αρώματα μπορούν να επηρεάσουν το πώς νιώθουμε τη δεδομένη στιγμή, τίποτα περισσότερο ας μην υποσχόμαστε από αυτά.
Δεύτερον: λείπουν τα μακροπρόθεσμα δεδομένα. Τα περισσότερα πειράματα είναι βραχυπρόθεσμα: εισπνοή 30 λεπτών και μέτρηση αμέσως μετά. Πολύ λίγες μελέτες παρακολουθούν ανθρώπους για μήνες ή χρόνια. Το αν ένα τακτικό αρωματικό τελετουργικό αλλάζει κάτι μόνιμα, παραμένει σε μεγάλο βαθμό ανοιχτό ερώτημα.
Τρίτον: δεν εξαρτάται μόνο από το άρωμα. Η Rachel Herz στο βιβλίο της The Scent of Desire (2016) συνοψίζει ότι το άρωμα δεν έχει σταθερή, εκ των προτέρων δεδομένη συναισθηματική επίδραση, αλλά την αποκτά μέσα από τις προσωπικές μας μνήμες. Αν μυρίσατε για πρώτη φορά έντονα τη λεβάντα σε μια θλιβερή στιγμή, μπορεί να σας προκαλεί μάλλον ένταση παρά ηρεμία. Αυτή την ατομική ποικιλομορφία οι μελέτες τη μέσοποιούν, αλλά στην καθημερινή ζωή είναι απολύτως πραγματική.
Ισχυρισμοί αρωματοθεραπείας που η επιστήμη δεν επιβεβαιώνει
Για να είναι πλήρης η αντίθεση, θα παραθέσουμε μερικούς συνηθισμένους ισχυρισμούς μάρκετινγκ από πηγές αρωματοθεραπείας και θα τους συγκρίνουμε με την κατάσταση της επιστημονικής τεκμηρίωσης.
| Ισχυρισμός αρωματοθεραπείας | Κατάσταση της αρωματολογικής τεκμηρίωσης |
|---|---|
| «Η λεβάντα θεραπεύει την αϋπνία.» | Οι μελέτες υποδηλώνουν ότι η εισπνοή λιναλοόλης μπορεί να βοηθήσει να κοιμηθεί κανείς πιο γρήγορα. Τα μακροχρόνια προβλήματα ύπνου όμως ανήκουν στα χέρια του γιατρού, το άρωμα δεν τα λύνει. |
| «Ο ευκάλυπτος απελευθερώνει τη βλέννα στη βρογχίτιδα.» | Η 1,8-σινεόλη έχει επιβεβαιωμένη βλεννολυτική και ασθενή αντιμικροβιακή δράση σε μελέτες in vitro. Στη βακτηριακή βρογχίτιδα δεν αντικαθιστά τα αντιβιοτικά. Συμβουλή γιατρού πριν τη χρήση. |
| «Το ylang-ylang θεραπεύει την υψηλή πίεση.» | Ορισμένες μελέτες παρατήρησαν βραχυπρόθεσμη πτώση της αρτηριακής πίεσης μετά την εισπνοή. Την υψηλή αρτηριακή πίεση ως πάθηση όμως το άρωμα δεν τη θεραπεύει, αυτό ανήκει στον γιατρό. |
| «Η βανίλια διαλύει την κατάθλιψη.» | Η βανιλίνη σε υγιείς εθελοντές αυξάνει στο ΗΕΓ τη δραστηριότητα άλφα και ενεργοποιεί το σύστημα ανταμοιβής. Ένα ευχάριστο άρωμα όμως δεν είναι θεραπεία της θλίψης ή της κατάθλιψης. |
| «Το κερί κέδρου σταθεροποιεί τον καρδιακό ρυθμό.» | Η κεδρόλη σε βραχυπρόθεσμα πειράματα αυξάνει σημαντικά την παρασυμπαθητική δραστηριότητα και μειώνει τον σφυγμό. Η αρρυθμία ως κλινική κατάσταση διαγιγνώσκεται με ΗΚΓ και αντιμετωπίζεται καρδιολογικά. |
Το μοτίβο είναι το ίδιο και στις πέντε γραμμές. Η αρωματολογική τεκμηρίωση περιγράφει μια οξεία, βραχυπρόθεσμη, μερική επίδραση σε ελεγχόμενες συνθήκες με υγιή υποκείμενα. Ο ισχυρισμός της αρωματοθεραπείας το μετατρέπει σε κατηγορηματική θεραπευτική αξίωση. Αυτό το άλμα είναι ακριβώς εκείνη η ψευδοεπιστήμη που η αρωματολογία αρνείται να κάνει από την αρχή της.
Έξι προειδοποιητικά σήματα στο μάρκετινγκ των αρωματοθεραπευτικών κεριών
Ένα πρακτικό εργαλείο που θα σας βοηθήσει να ξεχωρίσετε έναν αρωματολογικά αληθή ισχυρισμό από έναν ψευδοεπιστημονικό χωράει σε έξι σημεία. Αν σε μια διαφήμιση κεριού ή αιθέριου ελαίου βλέπετε οποιοδήποτε από αυτά, έχετε να κάνετε με αρωματοθεραπεία (ή ακόμη χειρότερα με μάρκετινγκ ευεξίας), όχι με αρωματολογία.
- Η λέξη «θεραπεύει» χωρίς συγκεκριμένη διάγνωση, ή «θεραπεύει» με συγκεκριμένη διάγνωση χωρίς αναφορά αξιολογημένη από ομοτίμους. Η αρωματολογική βιβλιογραφία μιλά για ρυθμίσεις, επιδράσεις, παρατηρούμενες αλλαγές, όχι για θεραπεία.
- «Επιστημονικά τεκμηριωμένο» χωρίς αναφορά πηγής. Μια αρωματολογική αναφορά έχει τέσσερα στοιχεία: συγγραφέας, έτος, περιοδικό και DOI ή πλήρης τίτλος. Χωρίς αυτά, ο ισχυρισμός είναι απλώς περιτύλιγμα.
- «Εγγυάται» ή «εγγυημένα». Οι τυχαιοποιημένες μελέτες δεν εγγυώνται ποτέ. Μιλούν για μέσες επιδράσεις στον πληθυσμό. Η ατομική μεταβλητότητα είναι υψηλή. Η εγγύηση είναι λέξη μάρκετινγκ, όχι επιστημονική.
- Ισχυρισμοί για ενέργειες, δονήσεις, τσάκρα, αύρες. Αυτές είναι μεταφυσικές κατηγορίες. Η αρωματολογία δεν τις αναγνωρίζει, επειδή δεν υπάρχει μέτρο για να επαληθευτούν. Δεν είναι ότι δεν έχουν πολιτισμική αξία, απλώς δεν ανήκουν σε μια επιστήμη που στηρίζει τους ισχυρισμούς της σε αξιολογημένες μελέτες.
- Καθολικότητα: βοηθά σε όλα. Ένα συγκεκριμένο μόριο έχει ένα συγκεκριμένο προφίλ. Η λιναλοόλη έχει προφίλ κορτιζόλης, η βανιλίνη προφίλ ΗΕΓ, η κεδρόλη αυτόνομο προφίλ. Ένα άρωμα που βοηθά σε όλα δεν έχει κάποιο προφίλ, παρά μόνο μάρκετινγκ.
- Υποκατάστατο της συνταγογραφούμενης θεραπείας. Ο πιο επιβλαβής τύπος ισχυρισμού. Κανένα κερί δεν αντικαθιστά τη θεραπεία που σας συνταγογράφησε ο γιατρός, και ποτέ μην τη διακόπτετε εξαιτίας ενός αρώματος. Το κερί είναι ένα ευχάριστο συμπλήρωμα, ποτέ υποκατάστατο της εξειδικευμένης βοήθειας.
Πώς να επιλέγετε το άρωμα ανάλογα με τον στόχο
Η αρωματολογική βιβλιογραφία δίνει αρκετά σαφείς συστάσεις για το πώς να ταιριάξετε μια συνθετική οικογένεια με μια συγκεκριμένη επιθυμητή κατάσταση. Αυτό δεν είναι κατάλογος θεραπευτικών ενδείξεων, αλλά ένας πρακτικός χάρτης αποφάσεων ανάλογα με το ποια από τις τρεις βασικές νευροχημικές οδούς ταιριάζει καλύτερα. Ας υπενθυμίσουμε την αρχική προϋπόθεση: οι τυχαιοποιημένες μελέτες που αναφέρουμε είχαν υγιείς ενήλικες σε εργαστηριακές συνθήκες, όχι ασθενείς με διάγνωση.
Αν ο στόχος είναι η χαλάρωση μετά από μια μέρα γεμάτη υποχρεώσεις, προτιμήστε ανθικές συνθέσεις με υψηλό ποσοστό λιναλοόλης: λεβάντα, νερολί, τριαντάφυλλο δαμασκηνό. Τα δεδομένα των τυχαιοποιημένων μελετών εδώ είναι τα ισχυρότερα (Sayorwan 2012, Toda 2008, Koulivand 2013). Κατάλληλος χρόνος: 60-90 λεπτά πριν τον ύπνο, ή την πρώτη ώρα μετά την επιστροφή από τη δουλειά.
Αν ο στόχος είναι η συγκέντρωση σε ήσυχη εργασία, αναζητήστε γλυκές και άνετες συνθέσεις με βανίλια, τόνκα ή νότες καραμέλας. Η βανίλια ανήκει στα υποκειμενικά πιο ευχάριστα αρώματα και προκαλεί χαλαρή, αλλά όχι κουρασμένη προσοχή. Κατάλληλος χρόνος: πρωινό ή απογευματινό παράθυρο εργασίας 90-120 λεπτών.
Αν ο στόχος είναι η φυσιολογική αποσυμπίεση πριν τον ύπνο, επιλέξτε ξυλώδεις και γήινες συνθέσεις με κέδρο, βετιβέρ ή παλίσανδρο. Η Dayawansa 2003 δείχνει ενεργοποίηση του παρασυμπαθητικού μέσα σε 5 λεπτά. Κατάλληλος χρόνος: 30-60 λεπτά πριν τον ύπνο, ιδανικά σε συνδυασμό με χαμηλωμένο ζεστό φως.
Αν ο στόχος είναι η ανύψωση της διάθεσης σε μια γκρίζα χειμωνιάτικη μέρα, λειτουργούν οι εσπεριδοειδείς και γλυκές συνθέσεις (περγαμόντο, μανταρίνι, βανίλια). Η ενεργοποίηση του κυκλώματος ανταμοιβής μέσω του επικλινούς πυρήνα είναι βιολογικά συνεκτική, έστω με μικρότερο αριθμό μεγάλων τυχαιοποιημένων μελετών απ' ό,τι στη λεβάντα, αλλά με σταθερή ηδονική αντίδραση στα πληθυσμιακά τεστ.
Δύο προειδοποιητικά σημεία: πρώτον, η ατομική μεταβλητότητα είναι σημαντική. Ένα άρωμα που σε κάποιον προκαλεί χαλάρωση, μπορεί σε άλλον να ενεργοποιήσει εγρήγορση, επειδή η βιογραφική μνήμη γράφεται στο μεταιχμιακό σύστημα μαζί με το άρωμα. Αν η λεβάντα σας ενοχλεί, αυτό είναι ένα νόμιμο σήμα και δεν χρειάζεται να την εξαναγκάζετε. Δεύτερον, η οσφρητική κόπωση (olfactory fatigue) εμφανίζεται γρήγορα: μετά από 15-30 λεπτά στον ίδιο χώρο οι υποδοχείς προσαρμόζονται και το άρωμα υποκειμενικά εξαφανίζεται, αν και η φυσιολογική επίδραση μπορεί να συνεχίζεται. Ένα σύντομο 5λεπτο διάλειμμα σε άλλο δωμάτιο επαναφέρει τους υποδοχείς.
Δέκα λεπτά που έχουν επιστημονικό πλαίσιο
Από την εργασία στο ατελιέ της NOBAMO και από την ανάγνωση της αρωματολογικής βιβλιογραφίας κρυσταλλώνεται ένα αρκετά απλό πρωτόκολλο, που συνδυάζει τις μετρημένες εισόδους σε ένα ενιαίο εφαρμόσιμο τελετουργικό. Δεν είναι θεραπεία και δεν είναι συνταγή. Είναι ένας τρόπος να προετοιμάσετε συστηματικά 10 λεπτά για φυσιολογική αποσυμπίεση μετά από μια μεγάλη μέρα. Αποτελείται από τρία βήματα· καθένα έχει επιστημονικά τεκμηριωμένο λόγο για τον οποίο εντάσσεται στο τελετουργικό.
Λεπτό 0 έως 1 (πλαίσιο). Σβήστε το κύριο φως, αφήστε ένα χαμηλό φωτιστικό ή μόνο ένα κερί. Αφήστε το τηλέφωνο σε άλλο δωμάτιο, επειδή η οπτική είσοδος από την οθόνη ενεργοποιεί το συμπαθητικό εξίσου αξιόπιστα όσο ένα αρωματικό μόριο ενεργοποιεί το παρασυμπαθητικό. Κλείστε την πόρτα. Οι μελέτες της κορτιζόλης δεν κατέγραφαν αν η ελεγκτική ομάδα είχε ανοιχτό λάπτοπ, αλλά κατά την αναπαραγωγή τους σε εργαστήριο το δωμάτιο ήταν ήσυχο. Χωρίς αυτό το πλαίσιο μετράτε το στρες των ειδοποιήσεων, όχι την επίδραση του αρώματος.
Λεπτό 1 έως 3 (επιλογή μορίου ανάλογα με τον στόχο και άναμμα). Ανάψτε το κερί και καθίστε σε απόσταση 1 έως 1,5 μέτρου. Αμέσως μετά το άναμμα το κερί χρειάζεται 60 έως 90 δευτερόλεπτα μέχρι να λιώσει το κερί και το άρωμα να αρχίσει να απελευθερώνεται σταθερά. Αξιοποιήστε αυτό το παράθυρο για αναπνοή 4-6-8 (4 δευτ. εισπνοή, 6 δευτ. συγκράτηση, 8 δευτ. εκπνοή)· η αργή εκπνοή από μόνη της ενεργοποιεί το παρασυμπαθητικό μέσω του πνευμονογαστρικού νεύρου. Επιλογή μορίου: λιναλοόλη για χαλάρωση πριν τον ύπνο ή μετά από ένα διάστημα υψηλού στρες, βανιλίνη όταν χρειάζεται να σπάσετε τη νοητική ακαμψία ή στην απογευματινή πτώση της διάθεσης, κεδρόλη όταν χρειάζεται να αυξήσετε την παρασυμπαθητική κυριαρχία (π.χ. μετά από σωματικό στρες ή πριν τον διαλογισμό).
Λεπτό 3 έως 7 (φυσιολογικό παράθυρο). Μείνετε σε ηρεμία με ανοιχτή την αντίληψη του αρώματος. Δεν χρειάζεται να οραματιστείτε ούτε να κάνετε τίποτα. Μερικές συνειδητές εισπνοές από τη μύτη, εκπνοή από το στόμα. Σε αυτό το παράθυρο, σύμφωνα με τα δεδομένα των τυχαιοποιημένων μελετών, συμβαίνουν οι περισσότερες μετρήσιμες φυσιολογικές αλλαγές: πτώση του καρδιακού ρυθμού και άνοδος του παρασυμπαθητικού (Dayawansa 2003: 5-10 λεπτά με κέδρο), υποκειμενικό αίσθημα χαλάρωσης με τη βανίλια, μείωση της αυτόνομης ενεργοποίησης (Sayorwan 2012: λεβάντα, πτώση σφυγμού και πίεσης, αύξηση άλφα+θήτα).
Λεπτό 7 έως 10 (μετάβαση-άγκυρα). Βγείτε αργά από το τελετουργικό. Μη σβήνετε το κερί αμέσως, αφήστε το να καεί ακόμη 15-30 λεπτά· το άρωμα στο δωμάτιο παραμένει για πολύ αφότου φύγετε. Αυτός ο χρόνος μετάβασης λειτουργεί ως άγκυρα: οι επόμενες δραστηριότητες (ανάγνωση, τσάι, υγιεινή πριν τον ύπνο) λαμβάνουν χώρα σε έναν ήδη αρωματισμένο χώρο, που ο εγκέφαλος αντιλαμβάνεται ως συνέχεια ηρεμίας.
Το τελετουργικό δίνει το καλύτερο αποτέλεσμα όταν επαναλαμβάνεται με το ίδιο πρωτόκολλο. Το μεταιχμιακό σύστημα, χάρη στον ιππόκαμπο, χτίζει γρήγορα έναν συσχετισμό ανάμεσα στο άρωμα και στη φυσιολογική κατάσταση, και μετά από μερικές εβδομάδες αρκούν οι πρώτες δύο πνοές του αρώματος για να εκκινήσει η εξαρτημένη αποσυμπίεση. Λειτουργεί ως εξαρτημένη ξεκούραση, όπως τα σκυλιά του Παβλόφ αντιδρούσαν στον ήχο του κουδουνιού, μόνο που εδώ μέσω της οσφρητικής οδού. Μια συνεδρία τριάντα λεπτών μία φορά την ημέρα είναι το ανώτερο όριο εκείνου που έχει τεκμηριωμένο προφίλ στις τυχαιοποιημένες μελέτες· περισσότερο δεν προσφέρει μετρήσιμα οφέλη. Αυτό είναι ένα επιστημονικά τεκμηριωμένο συμπλήρωμα μιας ρουτίνας ευεξίας, όχι μια συντόμευση και όχι υποκατάστατο θεραπείας.
Επιστημονική ισορροπία: πότε αρκεί η αρωματολογία και πότε όχι
Ας επιστρέψουμε στο ερώτημα της εισαγωγής. Η αρωματοθεραπεία λέει «θεραπεύει», η αρωματολογία λέει «παρατηρήσαμε σε τυχαιοποιημένες μελέτες πτώση του καρδιακού ρυθμού και της αρτηριακής πίεσης και αύξηση της δραστηριότητας άλφα». Η πρακτική διαφορά για εσάς ως χρήστη κεριών είναι στο τι μπορείτε ρεαλιστικά να υπόσχεστε από αυτό και πότε είναι ώρα να καλέσετε έναν ειδικό.
Αρωματολογικά τεκμηριωμένη χρήση ενός κεριού ή ενός διαχυτήρα:
- συμπλήρωμα ενός βραδινού τελετουργικού χαλάρωσης μετά το εργασιακό στρες,
- σύντομο reset ανάμεσα σε μπλοκ συγκέντρωσης (προφίλ βανιλίνης το πρωί, λιναλοόλης το απόγευμα),
- φάση προετοιμασίας πριν τον διαλογισμό ή τις αναπνευστικές ασκήσεις,
- συνειρμικό σημείο-άγκυρα στην εκπαίδευση της αυτορρύθμισης (πάντα το ίδιο άρωμα με το ίδιο τελετουργικό, σταδιακά δημιουργείται μια εξαρτημένη αντίδραση),
- μέρος της υγιεινής του ύπνου παράλληλα με την εξάλειψη της καφεΐνης και των οθονών 60 λεπτά πριν τον ύπνο.
Καταστάσεις όπου το άρωμα δεν αρκεί πια και χρειάζεται να απευθυνθείτε σε έναν ειδικό:
- ανησυχία ή άγχος που διαρκεί εβδομάδες και παρεμβαίνει στην καθημερινή ζωή,
- μακροχρόνια θλίψη και απώλεια ενέργειας ή ενδιαφέροντος,
- προβλήματα ύπνου που επιμένουν ακόμη και με καλή υγιεινή του ύπνου,
- οποιεσδήποτε βαριές σκέψεις που σας ταλαιπωρούν,
- οποιαδήποτε κατάσταση για την οποία δεν είστε σίγουροι και θα θέλατε να συμβουλευτείτε κάποιον.
Σε τέτοιες καταστάσεις το καλύτερο πρώτο σημείο επαφής είναι ο γενικός σας γιατρός, και όταν είναι πραγματικά δύσκολα, η Γραμμή ψυχολογικής υποστήριξης (στη Σλοβακία η Linka dôvery Nezábudka 0800 800 566, Liga za duševné zdravie, 24/7, ανώνυμα· σε άλλες χώρες η αντίστοιχη εθνική γραμμή ψυχικής υγείας). Στο ατελιέ της NOBAMO, κατά τη χειροποίητη παρασκευή κεριών, δουλεύουμε με τη λιναλοόλη, τη βανιλίνη και την κεδρόλη ως συγκεκριμένα μόρια, όχι ως σύμβολα «χαλάρωσης». Στις περιγραφές των αρωμάτων προσπαθούμε να αναφέρουμε τι πραγματικά παρατήρησαν οι μελέτες και να αποφεύγουμε υπερβολικές θεραπευτικές υποσχέσεις. Δεν θέλει κάθε πελάτης να διαβάζει αναφορές στον Sayorwan 2012, αλλά όσοι τις θέλουν, θα έπρεπε να μπορούν να τις βρουν.
Συμπέρασμα: δύο λέξεις, δύο διαφορετικοί κόσμοι
Η αρωματοθεραπεία και η αρωματολογία ηχούν παρόμοια και στον λαϊκό λόγο συγχέονται. Στην πράξη όμως διαφέρουν στο πιο ουσιώδες: η αρωματοθεραπεία κάνει κατηγορηματικούς θεραπευτικούς ισχυρισμούς χωρίς τεκμηρίωση αξιολογημένη από ομοτίμους, η αρωματολογία κάνει περιορισμένους παρατηρησιακούς ισχυρισμούς που στηρίζονται σε τυχαιοποιημένες μελέτες. Αυτή η διαφορά δεν είναι ακαδημαϊκή λογομαχία. Είναι ένας πρακτικός οδηγός για το πώς να μη χαθείτε ανάμεσα στη διαφήμιση και στην επιστήμη, όταν στο κατάστημα διαλέγετε το άρωμα ενός κεριού.
Από την αρωματολογική βιβλιογραφία και από την εργασία με συγκεκριμένα αρωματικά μόρια στο εργαστήριο προκύπτει ένα απλό συμπέρασμα. Ένα κερί με 100% κερί σόγιας, καθαρό βαμβακερό φιτίλι και αιθέριο έλαιο με λιναλοόλη, βανιλίνη ή κεδρόλη είναι ένα νόμιμο συμπλήρωμα μιας ρουτίνας ευεξίας. Όχι θεραπεία. Συμπλήρωμα. Μπορεί μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα να φτάσει στο μεταιχμιακό σύστημα μέσω μιας ανατομικής συντόμευσης που, ως η μοναδική από τις αισθήσεις, παρακάμπτει τον θάλαμο. Μπορεί να μειώσει την αυτόνομη ενεργοποίηση, τον σφυγμό και την αρτηριακή πίεση και να αυξήσει τη δραστηριότητα άλφα στο ΗΕΓ μετά από 30 λεπτά εισπνοής αιθέριου ελαίου λεβάντας. Μπορεί να αυξήσει σημαντικά την παρασυμπαθητική δραστηριότητα και να μειώσει τον σφυγμό στα πρώτα λεπτά με το ξύλο κέδρου. Και το άρωμα της βανίλιας μπορεί να συμβάλει σε ένα υποκειμενικό αίσθημα χαλάρωσης κατά την ήσυχη, συγκεντρωμένη εργασία. Όλα αυτά είναι μετρημένα, δημοσιευμένα και επαναλήψιμα δεδομένα.
Αν προσεγγίζετε την αρωματολογία με αυτή τη συνείδηση, έχετε ένα επιστημονικά τεκμηριωμένο εργαλείο που σας δίνει ακριβώς αυτό που τεκμηριώνουν οι τυχαιοποιημένες μελέτες: μια βραχυπρόθεσμη, μερική, αλλά μετρήσιμη αλλαγή στη συναισθηματική και βλαστική κατάσταση. Κανένα θαύμα. Καμία υπόσχεση. Μόνο δεδομένα. Αυτός είναι ακριβώς ο λόγος που η επιστήμη αυτή έχει την αξία της. Και γιατί αξίζει το όνομά της να μη συγχέεται με τον παλαιότερο γείτονά της, που επιτρέπει στον εαυτό του περισσότερα απ' όσα μπορεί να υπερασπιστεί.
Μελέτες που αναφέρθηκαν
- Sayorwan W., et al. (2012). The effects of lavender oil inhalation on emotional states, autonomic nervous system, and brain electrical activity. J Med Assoc Thai 95(4): 598-606. PMID: 22612017.
- Koulivand P. H., Khaleghi Ghadiri M., Gorji A. (2013). Lavender and the nervous system. Evid Based Complement Alternat Med 2013: 681304. DOI: 10.1155/2013/681304.
- Toda M., Morimoto K. (2008). Effect of lavender aroma on salivary endocrinological stress markers. Arch Oral Biol 53(10): 964-968. DOI: 10.1016/j.archoralbio.2008.04.002.
- Warm J. S., Dember W. N., Parasuraman R. (2005). Vigilance, workload, and stress. In: Stress, Workload, and Fatigue (Hancock & Desmond, eds.). Lawrence Erlbaum Associates.
- Dayawansa S., et al. (2003). Autonomic responses during inhalation of natural fragrance of cedrol. Auton Neurosci 108(1-2): 79-86. DOI: 10.1016/j.autneu.2003.08.002.
- Herz R. S. (2009). Aromatherapy facts and fictions: a scientific analysis of olfactory effects on mood, physiology and behavior. Int J Neurosci 119(2): 263-290. DOI: 10.1080/00207450802333953.
- Herz R. S. (2016). The Scent of Desire: Discovering Our Enigmatic Sense of Smell. HarperCollins.
- Sense of Smell Institute (1982, πρώην Olfactory Research Fund). Disciplinary framework of aromachology. New York: Fragrance Foundation.
Mama dvoch dcér, manželka Romana a srdce nášho kreatívneho štúdia. Okrem písania blogov sa každý deň venuje ručnej výrobe sviečok a dekoratívnych nádob — pozná materiály, vie čo vydrží a čo jednoducho poteší domov. Na šperky, hodinky a módne doplnky sa pozerá z reálnej rodinnej praxe: čo poslúži, čo pretrvá a čo skutočne urobí radosť.
Όλα τα άρθρα του συγγραφέα
Κεριά σε δοχείο
Κερί Μέλισσα - Λευκό
Κερί Convallaria - Λευκό / Γάλα, Μέλι
Κερί Vlnka - Μπλε / Βανίλια
Κερί Λιβάδι - Λευκό / Κεράσι, Αμύγδαλο
Κερί Carrara - Παιώνια / Λευκό / Ασημί / Λάιμ, Μάνγκο
Κερί Highland Cow - Λευκό / Βανίλια
Κερί Χειμωνιάτικο Τοπίο - Λευκό / Γάλα, Μέλι
Κερί Christmas Bauble Enchanted - Λευκό / Ασημί / Χειμωνιάτικη Μαγεία
Κερί Μέσο Σπιτάκι - Λευκό / Μήλο, Κανέλα
Σχόλια
Προσθήκη σχολίου
Απαιτείται σύνδεση
Για να προσθέσετε σχόλιο, πρέπει να συνδεθείτε στον λογαριασμό σας.
Δεν έχετε λογαριασμό; Εγγραφείτε